De chokepoint-theorie krijgt haar eerste echte stresstest

Half juni liet minister van Handel Howard Lutnick de leiding van ASML weten dat een van de topmachines van het bedrijf mogelijk in China terecht is gekomen, in strijd met de door de Verenigde Staten aangevoerde beperkingen (Bloomberg, juni 2026). Hoge functionarissen gingen verder: ze brachten vermeende leveringen van EUV-componenten ter sprake en verweten het bedrijf kortetermijnwinst boven nationale veiligheid te stellen. ASML ontkent alles en zegt volledig aan de regels te voldoen.

Ik wil hier voorzichtig zijn, want een beschuldiging is geen bevinding en er is niets vastgesteld. Toch doet het moment ertoe. De volledige westerse strategie rond geavanceerde halfgeleiders rust op één aanname, en dit is de eerste keer dat die aanname op dit niveau publiekelijk in twijfel wordt getrokken.

De theorie van het knelpunt

Wat exportbeperkingen elegant maakt, is dat ze op één asymmetrie rusten. Ontwerpen kan overal — een laptop, een whiteboard en een goed team leveren je een architectuur van wereldklasse — maar fabriceren op de scherpste rand kan niet zonder een handvol machines die wereldwijd maar een paar bedrijven weten te bouwen.

In die keten zijn de EUV-lithografiesystemen van ASML het smalste punt. De regel is simpel: geen EUV-machine, geen fabriek op de voorste rand. Onder Amerikaanse druk heeft Nederland ASML daarom beperkt in de verkoop van EUV-machines en van bepaalde geavanceerde immersie-DUV-apparatuur aan China. Wie het gereedschap beheerst, beheerst de frontier.

Daarmee ontstaat een enorm monopolie. Als meest waardevolle beursgenoteerde bedrijf van Europa staat ASML op een marktwaarde rond de 700 miljard dollar, stevig opgedreven door de vraag naar AI-chips (TechCrunch, juni 2026). Eén bedrijf. Eén land. Eén knelpunt.

En de knoop wordt strakker. Er beweegt een tweepartijenwet door het Congres die álle DUV-leveringen aan China feitelijk zou verbieden: het minder geavanceerde gereedschap, goed voor een vijfde van de verwachte jaaromzet. Waar het EUV-verbod een hek om de frontier zette, zet dit wetsvoorstel ook het gebied ver daarachter af.

Waarom de prikkels twee kanten op wijzen

Hier zit de spanning die in Den Haag noch Washington hardop wordt uitgesproken. ASML verwacht dat 20 procent van de omzet dit jaar uit reeds toegestane verkoop aan China komt, wat een bewust lek voor jou als bestuurder commercieel onlogisch maakt. De hele Chinese business op het spel zetten, plus de politieke positie van het bedrijf, voor één illegale verkoop: op geen enkele spreadsheet die ik kan bouwen komt dat uit.

Alleen falen knelpunten zelden via een besluit in de bestuurskamer. Ze falen via componenten, tussenhandelaren, tweedehandsmarkten en spelletjes met timing. De handhavingsgeschiedenis laat dat patroon al zien: onder de vorige regering bestond diepe frustratie toen ASML de leveringen van binnenkort verboden DUV-apparatuur versnelde vóórdat de beperkingen officieel ingingen. Legaal op het moment van levering, en toch ondermijnend voor de strategie.

Een knelpunt dat beheerd wordt door een monopolist met winstoogmerk, met een vijfde van de omzet aan de andere kant van het hek, staat permanent structureel onder druk.

Met elke node stijgt de inzet

Daarnaast staat waar de frontier heen gaat, en dat maakt het scherper. Op 25 juni presenteerde IBM 's werelds eerste chiptechnologie onder de nanometer: een node van 0,7 nanometer bij 7 ångström, gebouwd op een nieuwe verticaal gestapelde transistorarchitectuur (IBM Newsroom, juni 2026).

De claims zijn concreet. Tot 50 procent meer prestatie en 70 procent hogere energie-efficiëntie ten opzichte van de 2-nanometerchips, en bijna 100 miljard transistors op een chip ter grootte van een vingernagel — bijna het dubbele van de dichtheid in 2021 (New Atlas). De routekaart van IBM loopt door tot 1 ångström, wat directeur Jay Gambetta omschreef als een platform dat nog een decennium schaling mogelijk maakt (The Register, juni 2026). Dat zijn eigen cijfers van het bedrijf over niet-uitgebrachte technologie, dus ik behandel de prestatiegetallen als doel en niet als resultaat.

Ter vergelijking, en dit is het getal dat je erbij moet houden: de scherpste nodes die Intel en TSMC voor productie in 2028 klaarzetten, zitten op 14 ångström. Op de routekaart van IBM heeft de frontier nog tien jaar aanloop.

Elke verkleining maakt het gereedschap waardevoller om te beheersen, en maakt jouw ene lek duurder. Blijft het gat tussen frontier en hek groeien, dan worden de machines achter dat hek de meest geconcentreerde strategische voorwerpen in de wereldeconomie. Eén machine die er in 2020 doorheen glipte betekende twee jaar voorsprong kwijt. Eén machine die er in het ångström-tijdperk doorheen glipt kan een decennium aan stapelend voordeel kosten.

De vraag die veranderde

Van twee kanten werkt China ondertussen aan het probleem. Huawei claimt met LogicFolding een architectuur die tegen 2031 chips van 1,4 nanometerklasse haalt, geheel zonder EUV. Of dat echt is of positionering kan volgens mij op dit moment niemand buiten het bedrijf beoordelen.

Maar de westerse strategie hing hoe dan ook aan één antwoord op de vraag of China de voorste rand kan bereiken, en dat antwoord luidde: niet zonder onze machines.

Geknepen blijven is de enige voorwaarde waaronder een knelpunt werkt. Glipt er één machine doorheen, dan verschuift de vraag. Niet meer of China kan inhalen, maar hoe groot het gat werkelijk was — en hoeveel van vijf jaar beleid gebouwd is op een hek met een gat erin.

Drie dingen zou ik van hieruit met je volgen. Of de beschuldiging aan het adres van ASML hard gemaakt wordt. Of het DUV-verbod door het Congres komt. En of iemand in China een werkende node op de voorste rand laat zien zonder hulp van ASML. Elk van die antwoorden herschrijft de strategie. Twee ervan herschrijven de kaart.